ELDMESSA

Skaftáreldar

admin — Tue, 06 Jul 2010 11:01:37 +0000

“Árið 1783 þann 8. júní, sem var hvítasunnuhátíð, í heiðríku og spöku veðri um dagmálabil, kom upp fyrir norðan næstu byggðafjöll á Síðunni svart sandmistur og mokkur svo stór, að hann á stuttum tíma breiddi sig yfir alla Síðuna”. Þannig byrjar sr. Jón Steingrímsson lýsingu í Eldriti sínu á Skaftáreldum, stærsta hraungosi, sem samtímaheimildir eru til um. Hraunið þakti um 600 ferkílómetra, þegar gosinu lauk alveg 7.febr.1784. Það hafði þá farið yfir eða gert óbúandi á 20 bæjum og frá öðrum 30 flúði fólk um skeið.

Í gosinu opnaðist 25 km. löng gígaröð báðum megin við Laka og rann hraunið þaðan í tveim kvíslum. Sú vestri fór fyrst niður farveg Skaftár og flæmdist síðan með miklum hraða um sléttlendið langleiðina til sjávar. Í byrjun ágúst ruddist eystri álman niður farveg Hverfisfljóts og greip þá ótti íbúana um að það mundi lokast inni og ýtti undir flótta þess.

Móðuharðindin

admin — Mon, 05 Jul 2010 11:08:33 +0000

Móðuharðindin eru mestu hörmungar í sögu íslensku þjóðarinnar. Engir dóu beint af völdum hraunflóðsins, en 70% bústofnsins féll vegna loftmengunar af völdum öskumistursins, sem grúfði yfir landinu og olli gífurlegri hungursneyð víðast hvar. Talið er að um 20% íbúanna hafi þá dáið af þeim völdum.

En áhrif Skaftárelda bitnuðu ekki aðeins á Íslendingum, því að gosið orsakaði einnig loftmengun og uppskerubrest á stórum hluta norðurhvels jarðar. Móðan barst fyrst til Færeyja, Noregs og Skotlands tveim dögum eftir að gosið byrjaði, en síðan yfir aðra hluta Evrópu fyrir júnílok. Í júlí var móðan komin yfir Rússland og Asíu. Meðalhitinn féll um 1,3 stig og stóð sú kólnun í þrjú ár með hörmulegum afleiðingum, svo að uppskerubrestur varð jafnvel á fjarlægum stöðum eins og í Japan og Alaska.

Eldklerkurinn

admin — Sun, 04 Jul 2010 11:11:27 +0000

Séra Jón Steingrímsson varð prestur á Prestsbakka á Síðu árið 1778 og þjónaði kirkjunni á Kirkjubæjarklaustri í Móðuharðindunum. Hann var mikill trúmaður, en hafði einnig mikinn áhuga á náttúru- og læknisfræði, sérstaklega notkun jurta til lækninga, en þeirrar þekkingar hafði hann aflað sér með þýðingu á nýjum þýskum fræðiritum. Hann var óþreytandi að lækna og líkna í Móðuharðindunum. Sjálfsævisaga hans er ein af þeim merkustu, sem hefur verið rituð á Íslandi. Sama má segja um Eldritið, sem er einstök frásögn af hamförum Skaftárelda, Þar segir hann frá athugunum sínum og niðurstöðum, sem öðrum vísindamönnum urðu ekki ljósar fyrr en löngu síðar.

Séra Jón var álitinn hafa gert kraftaverk sunnudaginn 20. júlí 1783. Kvísl úr hraunflóðinu hafði þá stefnt á kirkjuna á Kirkjubæjarklaustri. Engu að síður kom söfnuðurinn til messu hjá honum í kirkjuna þann dag, þar sem hann bað heitt um hjálp guðs. Að messu lokinni fór söfnuðurinn með honum að skoða eldflóðið í farvegi Skaftár og var það þá á sama stað og fyrir messuna. Að sjálfsögðu þakkaði hann guði fyrir, en lýsti því engu að síður með nákvæmni vísindamannsins hvernig það gerðist. Hraunið hafði áður stíflað árnar úr Síðuheiðunum og myndað stór lón við hraunjaðarinn. Á meðan messan stóð hafði vatnið ruðst fram og yfir hrauntangann og þannig kælt hraunið, svo að rennsli þess stöðvaðist. Síðan hefur messan verið kölluð Eldmessa og sr. Jón Eldprestur.